Baixinha (Baixinha)

Ik leerde Baixinha kennen in 1973, in het huis van Fátima Mallas, de Tatina, waar zij voor haar dochter Ana Paula zorgde. Die kleine, zeer bedrijvige vrouw trok meteen mijn aandacht; zij sprak mij over een wereld waarvan ik al had gehoord en waar ik dichterbij wilde komen. Er was wederzijdse sympathie en ik begon mij gaandeweg te verdiepen in de kennis die zij mij aanreikte over de wereld van de geesten, over genezingen met de handen, over kruiden en over de Umbanda. Zij vertelde mij haar levensverhaal, dat eerder uit een avonturenboek leek te komen. Zij was in 1936 geboren in het noordwesten van de deelstaat Rio de Janeiro, in het plaatsje Pirapitinga, dicht bij de stad Além Paraíba in Minas Gerais. Haar moeder, Maria, was de dochter van een rijke landeigenaar, op wiens boerderij haar vader, Antônio, veedrijver was. Tot verdriet van de ouders van haar moeder werd zij verliefd op Antônio, en zoals de gewoonte was op het platteland vluchtten geliefden weg wanneer de ouders van een meisje een verkering niet aanvaardden, waardoor er een sociale situatie ontstond waarin de twee moesten trouwen. Haar grootvader ergerde zich daar zo aan dat hij die gewoonte niet wilde volgen en een andere knecht van de boerderij achter hen aan stuurde om Antônio te doden. Het paar wist te paard ver weg te vluchten, en de grootvader onterfde daarop haar moeder. Zij kwamen voor enorme moeilijkheden te staan, en toen Arlete — zo heet Baixinha — werd geboren, was zij zo klein dat men haar in een doos legde en bij de oven zette om warm te blijven. Haar vader, zoon van een indiaanse moeder en een blanke vader, had al een weg in de geestelijke wereld: hij ontving entiteiten en genas met kruiden en handoplegging. Haar moeder, van christelijke afkomst, werd na de geboorte van de kinderen — het werden er zestien — een uitmuntende vroedvrouw en een erkende gebedsgenezeres. Dat was de omgeving waarin Baixinha opgroeide, altijd haar vader vergezellend bij zijn praktijken. Hij ontving de caboclo's Seu Tira Teima en Seu Teimoso, die ook hun onderricht aan Baixinha doorgaven. Door het contact met de vrijgelaten slaven deed haar vader kennis op over de Orixás. Haar eerste mediamieke verschijnselen kwamen rond haar negende, en een merkwaardige gebeurtenis die Baixinha vertelt gaat over haar helderziendheid. Op een dag ging zij naar de stad en zag zij, lopend over straat, een man die hevig huilde. Toen zij hem aandachtiger bekeek, zag zij dat er een spijker in zijn hoofd stak, en daarnaast een spottende geest die lachte om het lijden dat hij veroorzaakte. Baixinha begreep niet waarom niemand zag wat er gebeurde en waarom niemand iets deed. Zij ging naar de man toe en trok de spijker eruit. Hij begon haar handen te kussen en haar uitbundig te bedanken, wat de aandacht van voorbijgangers trok. Baixinha groeide op als een vrije geest, haar mediamiciteit levend en geleid door haar entiteiten. Ondanks zijn geestelijkheid was Antônio een autoritair en gewelddadig man, en de houding van Baixinha riep bij hem heftige reacties op; wrede afranselingen waren geen uitzondering. Gezien die situatie bracht haar moeder haar onder bij een bevriende familie in de stad, waar zij als kindermeisje ging werken. Enige tijd later vroeg een andere vrouw haar mee te verhuizen naar Barra Mansa om haar met haar kinderen te helpen. Baixinha aanvaardde en verliet de streek waar zij was geboren, haar ouders en haar broers en zussen. Zo begon een nieuwe tijd in haar leven. In Barra Mansa leerde Baixinha via deze vrouw het spiritisme van Allan Kardec kennen en begon zij kardecistische tafelseances te bezoeken. Zij vertelt dat zij hield van de bijeenkomsten, van het lezen in het Evangelie en van de spiritistische naastenliefde, maar dat zij zich in haar mediamiciteit zeer verontrust begon te voelen; uit angst trok zij zich terug en ging zij naar de Methodistenkerk. Hoewel zij graag zong, bleek zij zich uiteindelijk niet in dat geloof te kunnen schikken. In diezelfde tijd begonnen de meisjes van de familie bij wie zij woonde een afdeling te bezoeken van het grote umbandistische centrum van Rio de Janeiro, de Tenda Espírita Mirim, in de jaren twintig van de vorige eeuw gesticht door Benjamim Gonçalves Figueiredo, die de Caboclo Mirim ontving. Baixinha voegde zich bij hen, en dat huis werd meer dan twintig jaar lang haar grote school; daar begon zij de Caboclo Tupinambá te ontvangen, haar gids. Het leven ging zijn gang en Baixinha verhuisde naar Rio de Janeiro om bij een gezin in huis te gaan werken. Een van de dochters van de vrouw des huizes was bevriend met de zus van Fátima, en zo werd Baixinha vervolgens het kindermeisje van Ana Paula. Daar kwam ik haar tegen. Op haar geestelijke weg liet Baixinha zich, uit noodzaak, in de Candomblé het hoofd scheren voor de Orixá Oxum, met Obaluaê als tweede. Na de militaire staatsgreep en de uitvaardiging van het decreet AI-5 belandde Brazilië in een zwarte periode van zijn geschiedenis, met staatsgeweld, vervolging van allen die de heersende ideologie niet volgden, en een politieke en maatschappelijke onverdraagzaamheid jegens allen die een eigen weg zochten. Jongeren, vervolgd en verdwaald in een steeds geslotener, materialistischer, individualistischer en competitiever stelsel, gingen andere manieren van leven zoeken. Een van die wegen was het gemeenschappelijk leven, met waardering voor vrijgevigheid, zelfbestuur en spiritualiteit. In die tijd besloten ik en mijn eerste vrouw, Márcia — die bevriend was met Fátima — met onze kinderen in een gemeenschap te gaan wonen. Baixinha, die voor Ana Paula bleef zorgen, sloot zich bij ons aan en zo gingen wij in een groot huis in Tijuca wonen. Daar begonnen zij en Marcelo Bernardes, haar levensgezel en de vader van haar zoon Nilo Maia, hun relatie. In de periode waarin ik haar leerde kennen, had Baixinha afstand genomen van de Tenda Espírita Mirim en had zij geen regelmatige geestelijke praktijk. Samen met andere metgezellen begeleidden wij haar bij haar terugkeer naar de umbandistische praktijk. In het begin waren dat ontwikkelings- en onderrichtsessies met de Caboclo Tupinambá, bij ons thuis. Wij kwamen ruim een jaar bijeen, en toen zei Seu Tupinambá dat hij een huis wilde met een vloer van aarde en een dak van sterren. Wij begrepen dat hij het bos in wilde, en na enkele maanden zoeken werd er een plek in het bos gevonden, dicht bij de Botanische Tuin, in het Horto. Daar hebben wij enkele jaren gewerkt, tot Baixinha begin 1981 zwanger werd en haar werk met de incorporatie van Seu Tupinambá moest opschorten. In die situatie verwees zij ons door naar haar school, de Tenda Espírita Mirim, waar wij veel hebben geleerd op de geestelijke weg. Na de geboorte van Nilo Maia, toen haar kraamtijd voorbij was, keerde Baixinha terug naar het bos en gingen de gira's verder. In die tijd leerde Baixinha artsen en psychologen kennen die de lichaamsgerichte psychotherapie Bio-energetische Analyse beoefenden. Deze vakmensen begonnen haar gira's te bezoeken en haar te raadplegen. De grondslagen van deze psychotherapie zijn het begrip van de eenheid van lichaam en geest, het lokaliseren van emoties in het lichaam en het belang van hun uitdrukking op de weg naar integratie van de persoon, verbonden met het wezenlijke bewustzijn van die processen in het eigen lichaam. Dat resoneert volledig met de umbandistische kennis van de menselijke natuur, en Baixinha zag dat met visionaire blik in. Halverwege de jaren tachtig begonnen mensen uit de doctrine van het Santo Daime de gira te benaderen op zoek naar mediamieke ontwikkeling. Baixinha ontving hen, en de toenadering werd inniger. Seu Tupinambá zei ons in een gira dat hij uit de landen van het Daime kwam, uit het Amazonegebied. In die tijd nam Baixinha het Santo Daime in het Ponto Rainha do Mar, geleid door Vera Fróes, een jeugdvriendin van Marcelo en pionier in de academische studie van de thee en haar doctrine, en een van de eersten van buiten het Amazonegebied die zich formeel aansloten bij de Kerk van het Santo Daime in de deelstaat Acre. Op deze nieuwe weg begonnen Baixinha en Marcelo de Kerk van Céu do Mar in São Conrado te bezoeken, de eerste daimistische kerk in Rio de Janeiro, waar zij werden erkend en waar Baixinha voortaan geregeld Umbanda-gira's hield voor de mediamieke ontwikkeling van de leden. Beiden leerden in Visconde de Mauá de Kerk Céu da Montanha kennen en begonnen ook daar de Umbanda-gira's te houden, waarmee banden werden aangehaald die hen ertoe brachten naar die gemeenschap te verhuizen en het oude plan van gemeenschappelijk leven weer op te vatten. Daar namen Baixinha en Marcelo in 1988 de farda aan in de doctrine van het Santo Daime. Toen de tijd in Mauá was volbracht, verhuisden Baixinha, Marcelo en Nilo Maia naar Lumiar, in Nova Friburgo. Daar bouwden de leden die deze nieuwe gemeenschap zouden gaan vormen samen de Cabana Lua Branca om de geestelijke werken onderdak te bieden, nu met de lijnen van de Umbanda en het Santo Daime verenigd, met gira's, concentraties en hinário's. De groep leden van de broederschap groeide, en het aantal bezoekers eveneens, zodat de kleine ruimte van de Cabana hen niet meer allen kon herbergen. In een intuïtieve mededeling zag Baixinha het terrein voor de plek van het nieuwe huis, en vervolgens kochten zij en Marcelo een stuk grond op de weg omhoog naar Macaé de Cima, waar begin jaren negentig de definitieve zetel voor de werken van de Caboclo Tupinambá, Baixinha's mentor en gids, werd gebouwd. Dat huis werd gedoopt tot Flor da Montanha en geldt vandaag, ruim twintig jaar later, als een belangrijk centrum voor geestelijke ontwikkeling en behandeling. Het maakt deel uit van de lijn van Kerken van het Santo Daime, gesticht door Mestre Irineu in Acre in de jaren dertig van de vorige eeuw, en volgt de kalender met de feesthinário's van de kerken. Maandelijks houdt het ook de gira's van caboclo's en pretos velhos. Halverwege de jaren tachtig was een van de psychiaters die Baixinha leerde kennen José Alberto Rosa, met wie zij goed bevriend raakte. José Rosa was de pionier van de Bio-energetische Analyse in Rio de Janeiro en had een cliëntenkring in New York. Toen hij besloot zijn patiënten naar Brazilië te halen voor intensieve therapeutische groepswerken, zocht hij Baixinha op, en samen begonnen zij een vruchtbare samenwerking die duurde tot het vroege einde van zijn leven. Baixinha zorgde voor het geestelijke deel van de patiënten en bracht haar fijnzinnige begrip van de verbanden tussen lichaam, psyche en geestelijkheid in. Met haar gevoeligheid voor het menselijk wezen introduceerde Baixinha het gebruik van het Daime in de therapeutische werken met José Rosa; zij gebruikte het al in de geestelijke werken in haar kerk. In die tijd besloot zij een vaste praktijk van massage te beginnen, die zij Leitura de Aura noemde en die het bewustzijn van de patiënten van hun eigen lichaam verruimde terwijl zij hun vraagstukken op geestelijk niveau behandelde. Mensen ervoeren zo'n grote verandering in hun sessies dat haar praktijk al snel volgeboekt was. Baixinha heeft die praktijk tot enkele jaren geleden voortgezet. Haar band met de Bio-energetica is nooit meer opgehouden. Na het heengaan van José Rosa begon Baixinha een nieuw werk met Benjamim Mandelbaum, eveneens psychiater en een van de oprichters van de Vereniging voor Bio-energetische Analyse van Rio de Janeiro (SABERJ). De twee werkten in groepen met de patiënten van Benjamim. In 1998 maakte Baixinha haar eerste buitenlandse reis, naar Nederland, op uitnodiging van haar vriend Hans Bogers, die daar een Daime-kerk leidde. Het was een zeer intens bezoek, met verschillende Daime-sessies en Umbanda-gira's en met deelname van grote groepen. Zij benutte de reis ook om samen met Marcelo Londen te bezoeken. In 1990 besloten ik en Martina Willach Galliez, mijn vrouw, Rio de Janeiro te verlaten met het plan om met onze jongste kinderen op het platteland te gaan wonen. Met de zegen van de Caboclo Tupinambá kochten wij een oude boerderij in Barra Alegre, niet ver van het huis van Baixinha in Lumiar. Het waren jaren van veel strijd om ons in de streek te vestigen. Wij herstelden het hoofdgebouw om er te wonen en begonnen met de bouw van het ontmoetingscentrum Morgenlicht, bedoeld om groepen en hun werken onderdak te bieden. Baixinha is een van de meters van Morgenlicht en de bouw werd begeleid door de Caboclo Tupinambá. Wij mogen dankbaar zeggen dat er in twee jaar en twee maanden geen enkel ongeval op de bouwplaats gebeurde en dat de verhoudingen tussen allen in betrekkelijke vrede verliepen. Die fysieke nabijheid bracht ons weer dichter bij elkaar en samen kregen wij ideeën en plannen. In het jaar 2000, op 64-jarige leeftijd, kreeg Baixinha een zeer ernstige hersenbloeding door het scheuren van een aneurysma in de verbindingsslagader van de hersenen. Baixinha werd opgenomen in Nova Friburgo en lag ongeveer twee weken in coma op de intensive care van het São Lucas-ziekenhuis. Een grappig voorval uit die zo gespannen periode was dat er een ware bedevaart van de meest uiteenlopende mensen op gang kwam naar de portiersloge van het ziekenhuis, op zoek naar nieuws over Baixinha. Op een van die dagen vroegen de receptionistes verbaasd: hoeveel kinderen had Baixinha eigenlijk? Want het waren er zovelen, van zoveel afkomsten en leeftijden, die haar kwamen zoeken en zich als haar kinderen voorstelden. Iemand van de informatiebalie zei toen lachend: allemaal zijn het haar kinderen, geestelijke kinderen, en het zijn er honderden. Het herstel van Baixinha duurde ongeveer een jaar. In die periode nam Jonathan Goldman, die Baixinha had leren kennen in de groepen met José Rosa, weer contact op, met het verlangen een groepswerk te beginnen voor therapie en geestelijke ontwikkeling. Jonathan was therapeut in Oregon, in de Verenigde Staten, waar hij woonde met zijn vrouw Jane Seligson en hun kinderen. Aan het begin van zijn beroepsleven was hij begonnen aan de opleiding tot psychotherapeut in de Bio-energetische Analyse en later was hij een bekwaam acupuncturist geworden. Samen met Jane stichtte hij de Kerk van het Heilige Licht van de Koningin in Ashland, waar zij de geestelijke werken binnen de doctrine van het Santo Daime leiden, en hij is verantwoordelijk voor de vrijgave van het religieuze gebruik van het Daime in Oregon. Baixinha zocht mij op, sprak over onze plannen en zei dat wij met zijn drieën konden werken. Ik stemde meteen toe, en in 2001 bracht Jonathan de eerste groep naar Morgenlicht, bestaande uit zijn patiënten en leden van de Daime-gemeenschap van Ashland. Jonathan doopte dit werk Daime Self Transformation, en in 2011 bestond het tien jaar. In 2005, als vrucht van dat werk, reisde Baixinha met Marcelo naar Oregon, waar zij Daime-werken en een grote Umbanda-gira hield. Op die eerste reis volgden er verschillende andere, onder meer met bezoeken aan Canada voor nog meer werken. In 2009 schiepen ik, Martina en Baixinha een nieuw geestelijk-psychotherapeutisch werk dat wij Daime Bioenergética hebben genoemd. Die naam staat voor de vereniging van de neoreichiaanse lichaamsgerichte psychotherapie Bio-energetische Analyse met de ervaringen en de geestelijke kennis van Baixinha, met gebruik van het Daime. Dit werk bundelt onze meer dan dertigjarige ervaring met geestelijke en therapeutische werken en onze overwegingen daarover. De deelnemers hebben levendige en intense ervaringen gedeeld van een verruimd bewustzijn van zichzelf en van de existentiële conflicten die zij willen omvormen. Zij voelen zich meer in contact met de natuur en ervaren een opening van het hart in zijn ruimste dimensies. Zoals de Caboclo Tupinambá ons leert, kunnen wij samen zeggen: Leven, Gezondheid, Geluk, Open Wegen. Gezondheid in het lichaam, Vrede in de Geest, Liefde in het Hart. Voor ons en voor al onze broeders en zusters. Bibliografische verwijzing: LÍRIO, Alba. Baixinha: Biografia e Ensinamentos de uma Operária da Fé. Rio de Janeiro: Novas Direções, 2011.